Podręcznik składa się z dwóch części: teoretycznej oraz praktyczno-aplikacyjnej, dotyczącej zjawisk, rozwiązań systemowych oraz problemów finansowania samorządu w Polsce w warunkach transformacji ustrojowej.

Znaczące miejsce w pierwszej części zajmuje, rzadko podejmowana w publikacjach dotyczących finansów lokalnych, kwestia ryzyka w działalności jednostek samorządu terytorialnego. Autorzy zwrócili uwagę przede wszystkim na ryzyko ekonomiczne, personalne oraz zadłużania się jednostek samorządu terytorialnego.

Druga część poświęcona jest zagadnieniom dotyczącym finansów samorządowych w Polsce.

Autorzy omówili zasady podziału zadań i środków pieniężnych pomiędzy państwo i jednostki samorządu terytorialnego oraz zaprezentowali szczegółowe rozwiązania w zakresie:

- zasilania budżetów gmin, powiatów i województw samorządowych,

- równoważenia tych budżetów,

a także ukazali mechanizmy zadłużania się jednostek samorządu terytorialnego oraz scharakteryzowali procedurę budżetową i instytucje nadzoru nad samorządem.

Analiza stosowanych rozwiązań obejmuje okres od powstania samorządów do roku 2006.

Podręcznik do przedmiotów: finanse samorządowe oraz finanse lokalne, stanowiących tzw. minimum programowe, wykładanych na kierunku finanse i rachunkowość wyższych uczelni różnego typu .

Autorzy są pracownikami naukowo-dydaktycznymi Akademii Ekonomicznej w Krakowie. Dr hab. Maria Kosek-Wojnar, prof. AE, jest kierownikiem Zakładu Finansów, a Dr hab. Krzysztof Surówka, prof. AE, jest dziekanem Wydziału Finansów.

Spis treści:

Wstęp
Część I. Podstawy teorii finansów samorządowych

1. Istota i przesłanki funkcjonowania samorządu terytorialnego (Maria Kosek-Wojnar, Krzysztof Surówka)
1.1. Istota samorządu terytorialnego
1.2. Cele działalności samorządu
1.2.1. Próba kwantyfikacji celów działalności samorządu
1.2.2. Zaspokajanie potrzeb społeczności lokalnych
1.2.3. Dezagregacja celów działalności samorządu
1.3. Decentralizacja środków publicznych
1.3.1. Istota decentralizacji
1.3.2. Decentralizacja a zasada subsydiarności
1.3.3. Zalety decentralizacji
1.3.4. Decentralizacja a autonomia
1.3.5. Decentralizacja a dekoncentracja
1.3.6. Decentralizacja a samodzielność organów samorządowych
1.4. W poszukiwaniu mierników oceny decentralizacji finansowej
1.4.1. Kluczowe pytania
1.4.2. Problem doboru mierników
1.5. Skutki procesu decentralizacji a kondycja finansowa jednostek samorządu terytorialnego
1.5.1. Determinanty zmian podstaw finansów jednostek samorządu terytorialnego
1.5.2. Mierniki zmian sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego
1.5.3. Problem adekwatności źródeł zasilania jednostek samorządu terytorialnego do realizowanych zadań
1.6. Problem nadzoru nad samorządem terytorialnym

2. Organizacja samorządu terytorialnego (Krzysztof Surówka)
2.1. Zadania samorządu terytorialnego
2.2. Poziomy organizacji samorządu terytorialnego
2.3. Kierunki zmian we współczesnym samorządzie terytorialnym

3. Finansowe podstawy działalności władz samorządowych (Maria Kosek-Wojnar, Krzysztof Surówka)
3.1. Istota finansów samorządu terytorialnego
3.2. Pojęcie budżetu samorządowego
3.3. Klasyfikacja źródeł zasilania budżetu samorządowego
3.4. Dochody własne samorządu
3.4.1. Problem interpretacji pojęcia "dochody własne"
3.4.2. Dochody z podatków i opłat lokalnych
3.4.3. Dochody z majątku i praw majątkowych
3.5. Samodzielność finansowa organów samorządowych
3.5.1. Samodzielność w sferze dochodów
3.5.2. Samodzielność w sferze wydatków
3.5.3. Problem doboru mierników oceny samodzielności organów samorządowych ....
3.6. Zasady repartycji finansowych środków publicznych między państwo a samorząd terytorialny w wybranych krajach

4. Równoważenie budżetów samorządowych (Maria Kosek-Wojnar)
4.1. Kształtowanie równowagi budżetowej na etapie planowania i wykonywania budżetu
4.2. Saldo budżetu
4.3. Instrumenty równoważenia budżetu
4.3.1. Instrumenty pionowej redystrybucji środków
4.3.2. Instrumenty poziomej redystrybucji środków
4.4. Operacje samorządu terytorialnego na rynkach pożyczkowych
4.4.1. Motywy zaciągania pożyczek przez samorząd terytorialny
4.4.2. Formy zaspokajania popytu na pieniądz transakcyjny
4.4.3. Formy zaspokajania popytu na kapitały pieniężne

5. Dług lokalny (Maria Kosek-Wojnar)
5.1. Morfologia długu lokalnego
5.2. Rodzaje długu lokalnego
5.3. Ekonomiczna granica zadłużania się jednostek samorządu terytorialnego
5.4. Problem niewypłacalności jednostek samorządu terytorialnego
5.4.1. Bankructwo jako fizyczna likwidacja samorządu
5.4.2. Odpowiedzialność państwa za stan finansów samorządowych
5.5. Zarządzanie długiem lokalnym
5.6. Problem ciężaru długu lokalnego

6. Ryzyko w działalności jednostek samorządu terytorialnego (Maria Kosek-Wojnar)
6.1. Pojęcie i istota ryzyka
6.2. Zasada jawności i przejrzystości finansów publicznych a problem ryzyka
6.3. Identyfikacja ryzyka w działalności samorządu terytorialnego
6.4. Ryzyko utraty płynności jednostek samorządu terytorialnego
6.4.1. Ryzyko utraty płynności a ryzyko niewypłacalności
6.4.2. Kwantyfikacja płynności finansowej jednostek samorządu terytorialnego
6.5. Ryzyko personalne w działalności jednostek samorządu terytorialnego
6.5.1. Ryzyko zawodowego polityka
6.5.2. Ryzyko wyboru organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego ....
6.5.3. Dobór kadry w administracji samorządowej

Część II. Finanse samorządu terytorialnego w Polsce

7. Funkcjonowanie samorządu terytorialnego w latach 1990-1998 (Maria Kosek-Wojnar, Krzysztof Surówka)
7.1. Powołanie gmin jako podstawowego szczebla samorządu terytorialnego
7.2. Decentralizacja zadań publicznych na rzecz samorządu w latach 1994-1998
7.2.1. Program pilotażowy
7.2.2. Decentralizacja zadań w oparciu o ustawę o zmianie zakresu działania niektórych miast oraz o miejskich strefach usług publicznych
7.3. Funkcjonowanie gmin w jednoszczeblowym modelu samorządu terytorialnego
7.3.1. Gminy jako podmioty sektora publicznego
7.3.2. Zasady repartycji źródeł zasilania między budżet państwa a budżety gmin
7.3.3. Struktura ekonomiczna dochodów budżetów gmin
7.3.4. Struktura ekonomiczna wydatków budżetów gmin
7.3.5. Wyniki finansowe gmin

8. Podstawy gospodarki finansowej jednostek samorządu terytorialnego w Polsce po 1998 r. (Maria Kosek-Wojnar, Krzysztof Surówka)
8.1. Powołanie kolejnych szczebli samorządu a proces decentralizacji sektora publicznego w Polsce
8.2. Procedura opracowywania, uchwalania i wykonywania budżetów jednostek samorządu terytorialnego w Polsce po 1998 r
8.3. Organizacyjno-finansowe formy funkcjonowania jednostek samorządu terytorialnego
8.4. Funkcjonowanie gmin w modelu trójszczeblowym
8.4.1. Główne kierunki zmian w strukturze wydatków gmin
8.4.2. Zmiany w systemie zasilania finansowego gmin po 1998 r
8.4.3. Charakterystyka podatków i opłat lokalnych
8.5. Gospodarka finansowa powiatów
8.5.1. Zakres zadań realizowanych przez powiaty a problem racjonalizacji wydatków budżetowych
8.5.2. System kształtowania dochodów powiatów i jego skutki dla finansowania zadań
8.6. Województwo jako szczebel samorządu terytorialnego
8.6.1. Zadania województw samorządowych
8.6.2. Podstawy gospodarki finansowej województwa
8.6.3. Struktura dochodów i wydatków budżetów województw samorządowych
8.7. Granice zadłużania się jednostek samorządu terytorialnego
8.8. Nadzór i kontrola nad gospodarką finansową jednostek samorządu terytorialnego
8.8.1. Organizacja i zadania regionalnych izb obrachunkowych
8.8.2. Rola regionalnych izb obrachunkowych w nadzorowaniu granic zadłużania się jednostek samorządu terytorialnego
8.9. Audyt wewnętrzny w jednostkach samorządu terytorialnego
8.10.Problematyka naruszenia dyscypliny finansów publicznych

9. W poszukiwaniu docelowego modelu finansowania samorządu terytorialnego w Polsce (Maria Kosek-Wojnar, Krzysztof Surówka)
9.1. Proces decentralizacji finansów publicznych a problem integracji z krajami członkowskimi Unii Europejskiej
9.2. Przesłanki kolejnych zmian
9.3. W poszukiwaniu modelu zasilania finansowego samorządu terytorialnego
9.3.1. Fundamentalne zasady
9.3.2. Problem wyboru wariantu zasilania finansowego gmin, powiatów i województw - zagadnienia ogólne
9.3.3. Propozycje zmian w zakresie dochodów podatkowych gmin, powiatów i województw
9.3.4. Redystrybucja pionowa i pozioma między poszczególne szczeble samorządu terytorialnego po reformie
9.4. Krytyczna analiza dotychczasowych rozwiązań w zakresie systemu zasilania finansowego jednostek samorządu terytorialnego

Bibliografia
Wykaz cytowanych aktów prawnych
Indeks

292 strony, B5, miękka oprawa